Istorija Manastira Lipovac

Manastir Lipovac, crkva Sv. Stevana, sagrađena je u podnožju planine Rtanj, oko 1398 - 1399. godine, između gradova Niša i Aleksinca. Bila je posvećena mučenicima na Kosmetu. U vreme podizanja Manastira ovaj kraj nazivao se Reke. Crkva je bila malih razmera, živopisali su je najverovatnije zoografi mitropolit Jovan i jeromonah Makarije. Danas je posvećena Preobraženju, i 1999. godine obeležavala se proslavom 600 - godišnjica, vezana za ktitora monaha Germana iz doba kneza Lazara i njegovog sina despota Stefana Lazarevića. U vom hramu živopisni su bilo mučenik knez Lazar i kneginja Milica sa svojim sinovima Stefanom i Vukom.

Poznato je da se pre kosovksog vremena javlja sa dolaskom nove dinastije Lazarevića, novo hijerarhijsko načelo živopisa u crkvama kao stanje društvenog poretka. Knez Lazar, a kasnije njegov sin despot Stefan Lazarević, slikaju se u određenom poretku, kao glavne ličnosti koje zastupaju ktitora vlastelina ili monaškog roda, kao što je bio običaj u Manastiru Lipovac. Govoreći o monaštvu i manastirima za vreme kneginje Milice i despota Stefana Lazarevića (1389 - 1427.), istoričar Vasilije Marković kaže: " Iz ovoga je vremena mali manastirčić istočno od Aleksinaca Lipovac ili Sveti Stevan, ispod starog gradića Lipovca koji je oko 1399. godine osnovao inok German, a koga su kasnije obdarili knez Stevan i brat mu Vuk". Hramova apsida je trikonholna spolja, a iznutra polukružna, slična apsidi Sveto Romana u Đunisu. Današnji izgled hrama Preobraženja Gospodnjeg Manastira Svetog Stevana u Lipovcu podignut je u formi trolista ili upisanog krsta u stilu graditeljstva "Moravske škole". Hram sa pripratom sazidan je od obrađenog kamena, peščara i sige donetog iz neposredne blizine manastiura. Međutim, zvonik je jednim delom sazidan od cigala. Preciznija obrada kamena vršena je oko vrata, prozora ivica i završnog dela simsa. Do 1866. godine Manastir Sveti Stevan nalazio se pod upravom Sveto Romana, od kada postaje samostan i zvanično dobija starešine. Među prvima bio je Josif P. Živanović, rođen 1836. godine u selu Selača kod Manastira Suvodola u okrugu timočkom. I pored velikog imanja, on je Manastir Svetog Stevana zatekao u velikoj bedi. Za Josifa se može reći da je obnovitelj Svetog Stevana.Ljubavlju prema svom pozivu i manastiru kao versko-prosvetno-ekonomsko-monaškom centru, podiže manastir u red manastira drugog reda. On se lično krč, ore, seje, kalemi, sadi i podiže. Toliko je manastirska ekonomija bila unapređena, da je starešina manastira Josif izložio svoje poljoprivredne proizvode u Parizu i tom prilokom dobio 1899. godine bronzanu medalju. Njegovim zauzimanjem podignuta je škola, u kojoj su učila deca iz nekoliko okolnih sela. Pomoću esnafa iz Aleksinca, 1883. godine dozidana je zvonara. Opravio je stare zapuštene vodenice i podigao nove sa valjavicama. Bio je prema sebi strog, a prema bližnjima pravičan. Do 1944. godine na mestu uprave Manastira bilo je još 17 starešina.

Pored sve svoje duhovne delatnosti, Manstir je imao humanu ulogu.Tu se do drugog svetsko rata nalazio i dom slepih devojaka. U Manastiru su, takođe, bila smeštena i retardirana deca sve do 1963. kada su prebačena u železničko odmaralište u Kulini na Malom Jastrebcu. Manastir Sveti Stevan u Lipovcu posetile su mnoge znamenite duhovne i političke ličnosti. Među prvima bio je Milan Obrenović 1880. godine, a 1895. godine posećuje književnik Đura Daničić, 1883. godine negotinski episkop Dositej Novaković, zatim episkopi Gerasim, Evgenije, Mojsije, Nestor, Melentije i mitropolit Mihajlo. Godine 1899. u Manastiru je kao iskušenik Gavrilo Dožić, mitropolit crnogorsko - primorski,a potom patrijarh srpski. Godine 1890.Manastir Sveti Roman I Manastir Sveti Stevan potpadaju pod Eparhiju nišku. Od tada ga posećuju episkopi niški: Jeronim, Inokentije, Nikanor, Domentijan, Dositej, dr Jovan i današnji episkop Irinej. Iz Niške Banje, gde se nalazio na lečenju, Manastir je posetio na mesec dana pred tragičnu pogibiju (1934.) kralj Jugoslavije Aleksandar I Karađorđević. Svoju zaštitu Manastir je pružao mnogima kako iz Srbije, tako iz Makedonije i Bugarske. Danas je ovo ženski manstir, sa starešinom igumanom Dionisijem Pantelićem na čelu.

Skupština opštine Aleksinac, u saradnji sa Eparhijom niškom i upravom Svetog Stevana, održala je 4. i 5. novembra 1999. godine naučni skup u Manastiru i Aleksincu povodom šest vekova Svetog Stevana. Odoleo je Manastir zubu vremena i delio sudbu s narodom. Stoga i ovaj jubilej, da se podsetimo ko smo, šta smo i sve što je neprolazne vrednosti nikad ne zaboravimo. Posvećeno mučenicima na Kosmetu od 1389 - 1999. godine Manastir Lipovac, crkva Sv. Stevana, sagrađena je u podnožju planine Rtanj, oko 1398 - 1399. godine, između gradova Niša i Aleksinca. Bila je posvećena mučenicima na Kosmetu. U vreme podizanja Mahastira ovaj kraj nazivao se Reke. Crkva je bila malih razmera, živopisali su je najverovatnije zoografi mitropolit Jovan i jeromonah Makarije. Danas je posvećena Preobraženju, i 1999. godine obeležavala se proslavom 600 - godišnjica, vezana za ktitora monaha Germana iz doba kneza Lazara i njegovog sina despota Stefana Lazarevića. U vom hramu živopisni su bilo mučenik knez Lazar i kneginja Milica sa svojim sinovima Stefanom i Vukom.

Poznato je da se pre kosovksog vremena javlja sa dolaskom nove dinastije Lazarevića, novo hijerarhijsko načelo živopisa u crkvama kao stanje društvenog poretka. Knez Lazar, a kasnije njegov sin despot Stefan Lazarević, slikaju se u određenom poretku, kao glavne ličnosti koje zastupaju ktitora vlastelina ili monaškog roda, kao što je bio običaj u Manastiru Lipovac. Govoreći o monaštvu i manastirima za vreme kneginje Milice i despota Stefana Lazarevića (1389 - 1427.), istoričar Vasilije Marković kaže: " Iz ovoga je vremena mali manastirčić istočno od Aleksinaca Lipovac ili Sveti Stevan, ispod starog gradića Lipovca koji je oko 1399. godine osnovao inok German, a koga su kasnije obdarili knez Stevan i brat mu Vuk". Hramova apsida je trikonholna spolja, a iznutra polukružna, slična apsidi Sveto Romana u Đunisu. Današnji izgled hrama Preobraženja Gospodnjeg Manastira Svetog Stevana u Lipovcu podignut je u formi trolista ili upisanog krsta u stilu graditeljstva "Moravske škole". Hram sa pripratom sazidan je od obrađenog kamena, peščara i sige donetog iz neposredne blizine manastiura. Međutim, zvonik je jednim delom sazidan od cigala. Preciznija obrada kamena vršena je oko vrata, prozora ivica i završnog dela simsa.

Do 1866. godine Manastir Sveti Stevan nalazio se pod upravom Sveto Romana, od kada postaje samostan i zvanično dobija starešine. Među prvima bio je Josif P. Živanović, rođen 1836. godine u selu Selača kod Manastira Suvodola u okrugu timočkom. I pored velikog imanja, on je Manastir Svetog Stevana zatekao u velikoj bedi. Za Josifa se može reći da je obnovitelj Svetog Stevana.Ljubavlju prema svom pozivu i manastiru kao versko-prosvetno-ekonomsko-monaškom centru, podiže manastir u red manastira drugog reda. On se lično krč, ore, seje, kalemi, sadi i podiže. Toliko je manastirska ekonomija bila unapređena, da je starešina manastira Josif izložio svoje poljoprivredne proizvode u Parizu i tom prilokom dobio 1899. godine bronzanu medalju. Njegovim zauzimanjem podignuta je škola, u kojoj su učila deca iz nekoliko okolnih sela. Pomoću esnafa iz Aleksinca, 1883. godine dozidana je zvonara. Opravio je stare zapuštene vodenice i podigao nove sa valjavicama. Bio je prema sebi strog, a prema bližnjima pravičan. Do 1944. godine na mestu uprave Manastira bilo je još 17 starešina.

Pored sve svoje duhovne delatnosti, Manstir je imao humanu ulogu.Tu se do drugog svetsko rata nalazio i dom slepih devojaka. U Manastiru su, takođe, bila smeštena i retardirana deca sve do 1963. kada su prebačena u železničko odmaralište u Kulini na Malom Jastrebcu. Manastir Sveti Stevan u Lipovcu posetile su mnoge znamenite duhovne i političke ličnosti. Među prvimabio je Milan Obrenović 1880. godine, a 1895. godine posećuje književnik Đura Daničić, 1883. godine negotinski episkop Dositej Novaković, zatim episkopi Gerasim, Evgenije, Mojsije, Nestor, Melentije i mitropolit Mihajlo. Godine 1899. u Manastiru je kao iskušenik Gavrilo Dožić, mitropolit crnogorsko - primorski,a potom patrijarh srpski. Godine 1890.Manastir Sveti Roman I Manastir Sveti Stevan potpadaju pod Eparhiju nišku. Od tada ga posećuju episkopi niški: Jeronim, Inokentije, Nikanor, Domentijan, Dositej, dr Jovan i današnji episkop Irinej. Iz Niške Banje, gde se nalazio na lečenju, Manastir je posetio na mesec dana pred tragičnu pogibiju (1934.) kralj Jugoslavije Aleksandar I Karađorđević. Svoju zaštitu Manastir je pružao mnogima kako iz Srbije, tako iz Makedonije i Bugarske. Danas je ovo ženski manstir, sa starešinom igumanom Dionisijem Pantelićem na čelu.

Skupština opštine Aleksinac, u saradnji sa Eparhijom niškom i upravom Svetog Stevana, održala je 4. i 5. novembra 1999. godine naučni skup u Manastiru i Aleksincu povodom šest vekova Svetog Stevana. Odoleo je Manastir zubu vremena i delio sudbu s narodom. Stoga i ovaj jubilej, da se podsetimo ko smo, šta smo i sve što je neprolazne vrednosti nikad ne zaboravimo.

Manastir Lipovac i kneževina Srbija

Knjaz Miloš je veoma mnogo učinio na podizanju novih i obnovi starih crkava. On je već 1820. godine izobičajio, da se za opravku crkava traži vezirovo odobrenje. Još 14.decembra 1815. godine Knjaz piše knezovima svih nahija da se popišu sve crkve i i crkvišta. Odmah zatim se naređuje i njihova obnova. Od početka dvadesetih godina to je većpravi preokret iza koga stoji država. Forsira se izgradnja i obnova crkava i u neoslobođenim krajevima, ali je ovde i dalje neophodna dozvola paša. Za aleksinački kraj je to bio leskovački Šašit paša. Lipovački kraj je oslobođen zadnjih dana 1832. godine kada je oslobođeno šest južnih nahija. Lipovački hram je u to vreme bio metoh Manastira Sveti Roman. Arhimandrit Sava Petrović, starešena Manastira Sveti Roman, obnovio je 1844. godine krst i postavio ga na mesto na kome ga je izdigao Stefan Lazarević. Narod je čuvao i obnavljao krst, ali je ovaj ipak, nagrizan zubom vremena. Episkop negotinske eparhije Mojsej postavio je 1881. godine novi krst, od hrastovog drveta, visok 5 metara. Svake godine o prenosu moštiju Svetog Stefana, 2/15 avgusta, posle svete liturgije, sveštenstvo i narod su sekli slavski kolač, ručavali i razvijali kolo narodno. Od 1866. godine Manastir je postao samostalan. Bogosluženje se, sve do 1869. godine, najavnjivalo zvečkom ili drvenim klepetalom. Te godine je stiglo zvono, liveno u Pešti, dar aleksinačkih trgovaca, braće Nikole i Vase Živkovića, u znak večnog pomena bratu i ocu.

Lipovački kraj u vreme velike istočne krize

U vreme velike istočne krize područje Lipovca bilo je na glavnom toku događaja u Srbiji. U 1876. godini Srbija i Crna Gora su objavile rat trokontinentalnom Otomanskom carstvu. U suštini, bio je to rat iz časti. Godinu dana su velike sile posmatrale stradanje ustanika u Hercegovini i Bosni. Srbija je sa biblijskim osećanjem pomoći slabijem, a pravednom, protiv nadmoćnijeg i slinijeg, otpočela samooslobodilački poduhvat. Aleksinac, sa okolinom, bio je na granici Srbije i Otomanskog carstva, na granici hrišćanskog i nehrišćanskog sveta. Događanje je dobilo dublji smisao i nadvremensko značenje.Srpska zemlja je simbolizovana kao sveto mesto na kome je sloboda zakazala sastanak, kako je zabeležio Barbanti. Leto u Srbiji 1876. godine bilo je najtoplije u Evropi, koja tada beše središte sveta. Aleksinac je bio na glavnom pravcu osvajanja slobode. Glavnokomandujući na Moravi, general Černjajev, koji je prethodno primio srpsko državljanstvo, nije uspeo u ofanzivi na šrikom frontu. Otomanska sila kao "bolesnik sa Bosfora", stalno je pojačavana, kako bi, ne samo zaustavili srpsku ofanzivu, nego i sama krenula napred.

U toku borbe za Knjaževac, u Aleksincu je odlučeno da se udari u bok i u pozadinu otomanskih trupa iznenadnim napadom preko Dervena, u cilju pomaganja Horvatovićevim snagama. Ideja je bila duhovita, kako je zabeležio Svetozar Magdalenić. Zadatak je preuzeo lično Černjajev, koji je na čelu odabranih snaga od 10 batanjoha pešadije, 7 poljskih baterija i 4 eskadrona konjice kreno 22. juna uveče iz Aleksinca. Kolona je prenoćila kod Manastira Sveti Stevan. Umesto da produži marš ka predviđenom objektu dejstva, general Čarnjajev je produžio boravak u Manastiru. Da li je bio opčinjen lepotom predela i impresioniran znamenitošću Manastira? Bogat obed u neobično lepom prirodnom ambijentu i razgledanje manastira predstavljali su redak doživljaj u ratnom vremenu za snage koje su u tom momentu trebalo da izvode protivnapad. Time je, u svakom slučaju, olakšano otomansko zauzimanje Knjaževca i potom ulaz u napušteni Zaječar.

Područje Lipovca je ubrzo postalo sastavni deo poprišta bitke na Šumatovcu. Od ishoda bitke zavisila je ne samo odbrana Aleksinca, nego i neograničenost otomanskog prodora na glavnom frontu. Važnost položaja na Svetom Stevanu bila je izuzetna u otomanskom udaru na Šumatovacu i pokušaju obilaska preko desnog krila. Od 6. do 17. avgusta trajale su borbe na glavnom frontu u širini od 25 kilometara. Na krajnjem levom krilu srpske odbrane nalazio se odred Malinovskog, na položaju kod Svetog Stevana. Srpska odbrana na Šumatovcu je najveći uspeh srpskog oružja u ratu 1876. godine. u isto vreme, horvatovićeve snage su bile raspoređene između Svetog Stevana i sela Rsovca. Odred na Svetom Stevanu je imao ulogu kopče između Horvatovićevog korpusa i Aleksinačke vojske.

Posle neuspelog napada na Šumatovac, Abdul Kerim paša je odlučio da prenese težište na levu obalu Morave. Povlačenje otomanskih trupa je vešto kamuflirano, tako da to Čarnjejev nije uopšte uočio. Kod Stanaca je 16. avgusta vođena poslednja borba pred Aleksincem. Nešto ranije, 14. avgusta otomanske trupesu napale srpske položaje kod Svetog Stevana u pokušaju da razdvije Horvatovićeve snage od snaga kod Aleksinca. Jedinice, pod komandom Malinovskog, uspešno su odbile napad. U ovoj borbi je, među drugima, poginuo i poručnikDergačenko, koji je sahranjen kod hrama Svetog Stevana. U borbi kod Lipovca istakao se poručnik Mijailo Radonić.

Balkanski i Prvi svetski rat

U periodu Balkanskih i Prvog svetskog rata Lipovac su pogodile strahote. U 1912. godini jedno zvono iz lipovačkog hrama odneto je u crkvu Svete Petke u Stancima. U 1915. godini, po okupaciji Srbije, manastir Svetog Stevana u Lipovcu bio je pretvoren, od hrišćanske vojske, u konjušnicu. Vojnici su zabadali bajonete u freske, ložili vatru u hramu i opljačkali vrednije stvari.

Na limenoj tabli bila su napisana imena poginulih u Oslobodaličkim ratovima 1912-1918. godine. Tabla od metala, veličine 3 x 1m, u ramu od plemenitog metala, bila je istaknuta na južnoj strani hrama. Na vrhu table, unutar rama, bilo je ispisano: "Slatko je za otadžbinu umreti". Ispod su bila ispisana imena i prezimena poginulih u ratu. Ukupno 43 redova, 9 podoficira i sveštenik Radislav Pešić iz Lipovca.

Manastir Sveti Stevan

Manastir Sv. Stevan u Lipovcu je od svog osnivanja pa do danas imao veliku istorijsku ulogu, kako na političkom, tako i na državnom planu. Zaštićen je i kategorisan kao spomenik kulture od velikog značaja. Zaštićenu spomeničku celinu čine: kompleks Manastira sa hramom, konacima i ekonomskim objektima sa nevelikim imanjem (bolje reći okućnicom), zatim stara škola. vodenica, isposnica, monaško groblje iza manastira i ostaci utvrđenja na obližnjem uzvišenju. Osim hrama sa pripratom, koji po dosadašnjim saznanjima datira iz 14. veka, svi ostali objekti uglavnom su nastalu i 19. veku. Naravno, to se ne odnosi na isposnicu, groblje i utvrđenje, koji su nedovoljno istraženi, pa je o njihovom datiranju teže određenije govoriti. U neposrednoj blizini Manastira nalazi se bogato izvorište zdrave i kvalitetne pijaće vode, koju već šest vekova koristi monaštvo manastira i seljani sela Lipovca.

Život u Manastiru je opštežiteljni, Manastirska monaška zajednica ima za starešinu oca Arhimandrita Dionisija, a sestrinstvo broji 12 monahinja i dve iskušenice. Sveti Sava je u jednom od svojih tipika rekao da je duša manastira - borosluženje. A sve ostalo, svi ostali poslovi su telo. Duša je taj Bogosluženi deo. A duša bogosluženja je Sveta liturgija za svet. U Manastiru Sv. Stevan od 1974. godine sa dolaskom oca Arhimandrita Dionisija svakodnevnose služi Sveta liturgija. Budući da je prevashodno zanimanje monaha molitva, u ovom manastiru dan počinje i završava se molitvom. Ovde se vrši potpuno crkveno bogoslužbeno pravilo, često poznatije kao svetogorskoj.

U manastirskoj kuhinji preovladava biljna hrana. Od mesa se koristi samo riba, a mast se nikada ne jede. U dane kada nije post koristi se mleko i mlečni proizvodi. Sa nešto mehanizacije sestre samostalno obavljaju sve radove na polju i u bašti. Manastirsko sestrinstvo, s Božjom pomoću sa dva hektara obradive površine uspeva da organizuje ekonomiju tako da podmiri sve glavne potrebe neophodne za izdržavanje monaške zajednice. O desetak košnica sa pčelama brine se duhovnik manastira. U manastiru se šiju svešteničke odežde i mantije. Jedna od sestara živopiše ikone.

Otac Arhimandrit Dionisije i među sveštenstvom i među vernicima uživa veliki ugled i kao duhovnik i kao neimar. Zdanje novog konaka primer je za ugled. Nova zgrada, novi materijali i nova tehnologija građenja, a izgled besprekorno uklopljen u manastirski kompleks i okolinu, kao da je podignut kad i stari konak.